Charter / Akte / Oorkonde / Synoniemen / Het verschil / Historisch document / Ongeldige aktes

 

Wat is een charter?

Charter
Het woord charter is komt van het middeleeuws – Latijnse woord charta of carta. Het woord charta of carta is afgeleid van het Griekse woord χαπτης, wat papyrus betekent. Hieruit wordt al afgelezen dat deze term al erg oud is. Het woord stamt al af uit de tijd dat er nog niet op perkament, maar op papyrus geschreven werd. In archieftermen wordt als definitie van een charter gegeven: “Een blad perkament waarop een akte is geschreven en dat voorzien is van een zegel “. Dit geeft vier criteria voor het herkennen van een archiefstuk als charter:
- Het is een blad
- Het materiaal is perkament,
- De tekst is een akte
-  Aan het blad is een zegel bevestigd
Deze definitie geeft niet alle verschillende typen stukken aan die wij wel degelijk een charter noemen.  

 

Akte en oorkonde
Het woord akte is afgeleid van het Latrijnse actio, wat letterlijk handeling betekent, maar hier in het bijzonder een handeling met een beoogt rechtsgevolg.  Het woord akte is vrijwel synoniem aan  het woord oorkonde. De term akte wordt vooral gebruikt in de archiefgemeenschap. Terwijl het woord oorkonde voornamelijk gebruikt wordt in de oorkondenleer.  De archiefwetenschap geeft de volgende definitie van het begrip akte: ‘Een akte is een geschrift, opgemaakt om als rechtsgeldig bewijs van het daarin vermelde te dienen.’ De oorkondenleer geeft een specifiekere definitie: ‘Een oorkonde (akte) is een schriftelijk, in een bepaalde vorm opgemaakt bewijsstuk omtrent een onderwerp van kritische aard, hetzij een rechtshandeling, hetzij een rechtstoestand of een feitelijk gegeven dat echte rechtsgevolgen kan hebben’.
Beide definities hebben de volgende elementen waaraan we een akte/oorkonde kunnen herkennen:
-  Een akte is een geschrift
-  Het heeft een bepaalde vormkenmerken
-  Het dient ter bewijs
-  Het onderwerp is juridisch van aard.

Synoniemen
Tot in de 18^e eeuw zijn er erg veel synoniemen gebruikt voor charter en akte. Wat er vooral uit duidelijk wordt is dat er geen verschil wordt gemaakt tussen een charter en een akte. Een paar synoniemen:

• Brief; Als akte of charter werd deze term veel gebruikt in samenstellingen als rentebrief, schepenbrief enz. In de moderne tijd word het woord brief ook nog veel gebruikt in samenstellingen voor woorden zoals  vrijbrief en geloofsbrieven.
• Letteren; Dit woord heeft dezelfde betekenis als brief, maar wordt niet als samenstelling gebruikt.
• Privilege; Een akte waarin een voorrecht verleend wordt.
• Instrument; Werd vooral gebruikt voor notariële akten
• Testament; In de middeleeuwen was dit meestal een akte van een notaris.  In deze akte werden schenkingen aan goede doelen gedaan. Vanaf de 16^e eeuw heeft de term testament  zijn moderne betekenis gekregen.
• Mandaat of mandement; Bevelschrift van een overheid

Het verschil tussen charter en akte
Een charter en een akte worden wel eens met elkaar verward. Een akte is namelijk geen charter. Het woord akte heeft betrekking op de functie en de inhoud van een stuk. Door de wijze waarop het stuk geformuleerd is onderscheidt een akte zich van andere soorten stukken. Het woord charter zegt iets over de materiële vorm. Door het uiterlijk (perkament, bezegeld) onderscheidt het zich van andere materiële vormen van stukken, zoals bijvoorbeeld een blad, een katern of een band.
Een charter is het laatste ontwikkelingsstadium van een niet notariële akte.

 

Het charter als historisch document
Elk voorwerp, oud en nieuw, kan een historisch document zijn.  Elk voorwerp kan ons iets leren, of in de toekomst de onderzoeker of historicus van morgen.  Zeker voor historici en archivarissen is een charter een type archiefstuk dat een extra veel waarde heeft als historisch document. De waarde van een historisch document word gebaseerd op vijf elementen. Feitelijke en niet feitelijke elementen.
De feitelijk elementen zijn de volgende:
- Hoe beter leesbaar, zichtbaar, ruikbaar, voelbaar het stuk, hoe beter we de informatie eruit kunnen halen.
- De tekst
- De vorm,  materialen en toevoegingen              
De niet feitelijk aspecten zijn de volgende:
- De grootte van de waardering van de informatie. De waardering wordt bepaald door de persoon die de bron gebruikt en door de plaats, de tijd en de omgeving waarin deze informatie zich bevindt
- De kunstzinnige waarde

 

Ongeldige aktes
Er zijn verschillende manieren om aan te geven een akte niet meer van kracht is. In de middeleeuwen hadden ze daar een speciale manier voor namelijk door het charter te cancelleren. Je vouwde de charter tweemaal dubbel en maakte er dan met een schaar een aantal knippen in. Daarna werd de charter weer uitgevouwen met een groot aantal haakvormige knippen erin. Een variant hierop was het casseren waarbij geen rechte inknippingen gemaakt werden maar een aantal ronde gaatjes in de charter geknipt werden (vermoedelijk met en rang).

 

De zegels
Als een zegelaar een stuk wil zegelen heeft hij een zegelstempel nodig.
Het zegelstempel: Op een enkel stempel van hout of ivoor na, zijn de meeste stempel van metaal.  Gouden en loden zegels werden met ijzeren of stalen stempels gemaakt.  In zeldzame gevallen werden er gouden stempels gebruikt, vaker zilveren, maar het meest (geel)koperen en bronzen. Handvatten van de stempels zijn soms één geheel met het stempel maar het merendeel is van een ander materiaal. Er zijn zegelstempels bekend waarvan de stempel van zilver is en het handvat er met een inklapbare constructie aan bevestigd is. Zegelstempels uit latere tijd hebben soms een gietijzeren handvat, terwijl de stempel van (geel)koper is. Losse handvatten zijn meestal van hout. Een andere vorm van een zegelstempel is de zegelring. Deze kan helemaal van goud of zilver zijn. In dat geval is het stempel erin gegraveerd. Bevat de ring een steen, dan is het zegelbeeld erin gesneden.

Zegelmaterialen

• Zegel- en bijenwas; Het materiaal waar de middeleeuwse zegels meestal van gemaakt werden is bijenwas of zegelwas. Het laatste is een samenstelling uit bijenwas en dennenhars.
• Zegellak; Door de handel met Indiëwerd rond 1560 schellak als zegelmateriaal geïntroduceerd. Het wordt tot op heden gebruikt als grondstof voor zegellak. Deze speciale lak wordt alleen gebruikt bij klein en opgedrukte zegels. Als het gebruikt wordt voor het maken van opgedrukte of aanhangende zegels groter als 3 cm is de schellak minder geschikt vanwege de snelheid waarmee het uithardt. Hierdoor kunnen er bellen ontstaan of zelfs breuken.

Kleur van zegels
Voor het kleuren van zegelwas gebruikte men vermiljoen, menie, koppergroen en roetzwart. Ook zijn er zegels van ongekleurde bijenwas die met rode vernis of verf afgedekt zijn. Oudere zegels zijn over het algemeen van ongekleurde was gemaakt. De witgele kleur is in de loop van de tijd vaak verkleurd van geel naar lichtbruin. Vaste regels voor het kleuren van regels zijn er nooit geweest. Vanaf de 14^eeeuw komen er zelfs zegels voor met twee verschillende kleuren. Van de ene kleur werd er dan een lichaamzegel gemaakt terwijl er van de andere kleur een dunne laag wordt aangebracht waar het beeld in gedrukt werd.  

Vorm van de zegel
Formaat, vorm, kleur van zegels zijn vrij.  Alleen bij instellingen waar door een meerdere mensen overeenstemming moest worden bereikt en waar de genomen besluiten schriftelijk werden vastgelegd, zijn er gegevens aangetroffen over de keuzes van een zegel.